علم و تکنولوژی در ایران باستان ( نفت )

پیش از آغاز

با توجه به اینکه مرزهای دانش ، فرهنگ و هنر تمدنی قدیمی چون ایران بر بسیاری از هموطنان پوشیده است و کلمه ایران باستان در ذهن آنان مترادف با تخت جمشید است و یک کشور پهناور ، تصمیم گرفتم سلسله مطالبی در مورد گستره علوم مختلف در ایران باستان را جمع آوری کنم. هدف از این نوشتار افتخار بیهوده نسبت به تمدن باستانی ایران نیست ، آنچه انگیزه من از نوشتن این مطالب است تلنگری است به خود  ، در بازخوانی هویتی که فقط نیمی از آن را می شناسیم و نیمی دیگر چون شکوهی گذشته در پرده ای از رویا فرو غلطیده. گاه با دوستانی طرف می شدم که وجود دانش در ایران باستان را به کلی منکر می شدند و تاریخ شکوه تمدن ایران را عمری 1400 ساله می بخشیدند و ایرانیان را قبل از این تاریخ  غرق در جهالت و بی خبری علمی. این دوستان همیشه فراموش می کردند که آن چیزی که به نام تمدن اسلامی می شناسند ، تمدنی است که 90 درصد آنرا پارسیان پدید آوردند و به همین دلیل نام ایرانی – اسلامی گرفت و هیچگاه از خود نپرسیدند یا نخواستند بپرسند که : آیا این تمدن بر روی خلاء پدیدار شد؟ آنان که بهره ای از دانش دارند می دانند ، که علم یک اتفاق لحظه ای نیست و یک جران افزایشی مستمر است . یک پزشک نمی تواند بدون تحصیل و تحقیق و تجربه و به یکباره پزشک شود ، پس چگونه تمدن درخشان ایرانی – اسلامی ممکن است بر پایه یک چنین جهالت فکری و علمی شکل گرفته باشد؟ واقعیت این است که آنچه را ما به نام تمدن ایرانی – اسلامی میشناسیم ، با وام گرفتن از دانشهای اندوخته در ایران باستان ، یونان و هند  شکل گرفت.

نفت در ایران باستان :

دکتر محمد معین در تعریف لغت  نفت   در فرهنگ معتبر خود، آن را در زبان یونانی Naphta و درلاتین Naphta و در اکهی به صورت  نباطو   به معنی درخشنده، روشن کننده، تابید و طلوع کرد و  نبطو  را در همین زبان به معنی نفت آورده است، ضمن آنکه ریشه ای مانوی پهلوی نیز برای این واژه متصوراست.

در شاهنامه، قدیمی ترین و معتبرترین منظومه حماسی قدیمی ایران، به کرات لغت نفت به کار برده شده است از جمله این بیت:
به اسب و به نفت آتش اندر زدند       همه هندیان دست بر سر زدند
در مثنوی، معتبرترین اثر عرفانی ما نیز از واژه نفت در چند مورد استفاده شده است. از جمله این بیت که:
از هلیله قبض شد، اطلاق رفت      آب آتش را مدد شد همچو نفت
هر چند استفاده گسترده از نفت از عصر جدید پس از استخراج فنی آن به وسیله حفاران و احداث چاه و تاسیسات نفتی صورت پذیرفت، اما ایرانیان نه تنها در دوران باستان، بلکه در تمام طول تاریخ وقبل از عصر جدید نیز با نفت وگاز آشنا و از آن بهره مند بودند.
این استفاده شامل مصارف دارویی، ساخت مواد، اسلحه سازی و موارد گوناگون دیگر بوده است.

ایرانیان از دیر باز با نفت و گاز آشنا بودند و در گذشته های باستانی این سرزمین نیز نشانه های فراوانی از شناخت نفت و خصوصا قیر و کاربرد این مواد به چشم می خورد . استفاده از قیر در تمدن ایلام و ساخت مهر های معروف ایلامی از قیر طبیعی ، استفاده از قیر در اندود کردن قایق ها، تابوتها و ساخت برخی ظروف از این ماده قدیمی ترین نمونه های استفاده از این مشتق نفتی در سرزمینی هستند که بعدها ایران نامیده شد (والتر هینتس : دنیای گمشده عیلام / ترجمه فیروز فیروز نیا و دکتر یوسف مجید زاده : تاریخ و تمدن ایلام)

همچنین استفاده از نفت و قیر و گاز در تمدن های بعدی و خصوصا کاربردهای مذهبی و استفاده از گاز به عنوان منبع سوخت آتشکده های بسیار قدیمی در ایران از دیگر نشانه هایی هستند که نشان از آشنایی ایرانیان باستان با نفت و مشتقات آن دارند و هنگامی که کاربردهای نظامی را به این مقوله اضافه می کنیم و نفت اندازها را در ارتش ایران باستان مورد توجه قرار می دهیم متوجه می شویم که نفت و مشتقات آن چه اهمیتی در ایران باستان و البته ادوار بعد از آن داشته است (آندره گدار و دیگران : آثار ایران / ترجمه ابوالحسن سرو قد مقدم / صفحه101 همچنین نگاه کنید به رومن گیرشمن : ایران از آغاز تا اسلام / ترجمه محمد معین)

منابع پیش از اسلام و پس از اسلام درباره استفاده از نفت و قیر اطلاعاتی دارند. در کتاب های پیش از اسلام ،هرودوت از چاه نفت مسجد سلیمان نام برده بود. هرودوت از منطقه "آرکی دیا" نام برده که مردمش نفت را با شیوه ای خاص از دل زمین بیرون می کشند. متوجه شدم که این دارسی نبود که نفت را استخراج کرد بلکه ایرانیان پیش از اسلام کاربردهای آن را هم می دانستند.
کتاب پلوتارک که در سال های نخست قرن اول میلادی نوشته شده هم از چاههای نفت بغداد نام برده است. (غلامحسین دانشی استاد دانشگاه صنعتی شریف مصاحبه با میراث خبر http://www.chn.ir/news/?Section=2&id=29658)

محقق گرانقدر تاریخ ایران باستان  جورج کامرون   در کتاب  ایران در سپیده دم تاریخ   به بررسی نخستین ادوار تاریخی ایران باستان می پردازد که با نگاهی ژرف می توانیم با نقش نفت در این سرزمین، ازهمان ایام آشنا شویم. نقش مهمی که نفت طبیعتاً در کشف و گسترش آتش داشته، جایگاه این ماده دردرمان بیماری ها و مهمتر از همه چنانچه خط را آغاز تاریخ و خط تصویری را آغازین نمونه خط بدانیم،آنگاه نقش اساسی که قیر به عنوان ماده ای جهت ساخت مهره ای تصویرگری در تمدن ایلام (نخستین تمدن ایران) داشته، بسیار قابل توجه و برجسته خواهیم یافت. با نگاهی به تاریخ ایران باستان و تحقیق وتتبع در آن، خواهیم دید که کشف نفت در ایران هرچند در دوران معاصر تاریخ ایران به آغاز مدنیت صنعتی و تمدن نوین در این سرزمین منجر شد، اما تمدن کهن ایران نیز نه تنها با نفت بیگانه نبود بلکه بهره های فراوان از آن برد.

امپراتوری ایلام در نهایت گسترش تاریخی خود از اوایل هزاره سوم تا اواسط هزاره اول قبل از میلاد،بخش بزرگی از مناطق غربی و جنوبی سرزمین امروزی ایران را در بر می گرفت. بنابراین واژه ایلام بامشخصه جغرافیایی امروزین آن تحت عنوان استان ایلام متفاوت است. ایلام باستان سرزمینهای خوزستان، فارس و بخش هایی از استان های کرمان، لرستان و کردستان امروزین را در بر می گرفت، اما شناخته شده ترین منطقه این گستره جغرافیایی شوش بود که  زیگورات چغازنبیل   در آن از شهرت جهانی برخوردار است.
وقتی می خواهیم از نقش قیر در این مرحله مهم از تمدن ایران بگوییم، باید به مهرهای ساخته شده ازقیر در این دوران اشاره کنیم که اطلاعات مفیدی از شیوه های گوناگون زندگی و محیط زیست مردم به دست می دهد و با مشاهده نمونه هایی از آثار این مهرها که در کاوش های باستان شناسی به دست آمده،می توان اطلاعات ذیقیمتی از آن دوران به دست آورد. مهمتر اینکه ساخت این مهرهای استوانه ای ازجانب مردم ایلام، به عنوان وسیله ارتباطی و خط تصویری استعمال می شده است.
مهرهای استوانه ای ایلامی عبارت بود از تکه قیری استوانه ای شکل که روی آن نقوش متفاوت حک می شد و پس از آغشته شدن به مایعی شبیه جوهر، نقوش آن را بر صفحات غارها، سفال ها و کتیبه ها ماندگار می کرد . در تدفین اجساد نیز ایرانیان باستان از قیر بهره می بردند. کشفیات 
باستان شناسی حاکی از آن است که در هزاره سوم پیش از میلاد، اجساد مردگان را در تابوت های ساده گلی وبعدها در تابوت های سفالین که با قیر طبیعی اندود می شد، دفن می کردند.
از دیگر موارد استفاده از قیر در ایلام، ساخت ظروف تزئینی و تزئین ظروف با اشکال حیوانات ازویژگی های هنر ایلام بوده است.
نخستین اثر به دست آمده از این دست از درون قبری به دست آمد که به اوایل هزاره دوم پیش از میلادتعلق دارد. ظرف کوچک استوانه ای شکلی با جدار مقعر که لبه آن با قطعات صدف تزئین شده است.
همچنین در سال 1975 میلادی (1354 خورشیدی) از حفریات تپه  چغامیش   از یک لایه ایلامی متعلق به اوایل هزاره دوم پیش از میلاد، جامی استوانه ای شکل به بلندای چهارده سانتیمتر از جنس قیرطبیعی به دست آمد که دسته آن به شکل یک بز کوهی است
مواردی از این قبیل کشفیات از تمدن ایلام بسیارند و نقش قیر را به عنوان یک ماده پرمصرف درانتقال اندیشه از طریق خط تصویری، آداب و رسوم مذهبی و تدفین مردگان، هنر، صنایع دستی و... نشان می دهد و کثرت استفاده از این ماده در موارد مختلف، اهمیت آن را در زندگی، تمدن و تاریخ آن مقطع زمانی به خوبی نشان می دهد.
استفاده از قیر محدود به تمدن ایلام نبوده، بلکه در مصر باستان، سومر، آکاد، بابل و آشور نیز استفاده های متعدد داشت. در مصر باستان به خاطر خواص ضد سمی قیر، از آن برای مومیایی کردن اجساد استفاده می کردند و در تمدنهای بین النهرین نیز بسیار از آن بهره می بردند. ( نشریه مشعل وزارت نفت شماره 267 مقاله مستند نفت در سپیده دم تاریخ1  http://www.nioc.org/fpublications/mashal/267/267-12.htm)

با ورود اقوام آریایی به سرزمین جدیدی که به واسطه حضور ایشان  ایران   نام گرفت، استفاده از نفت و گاز اهمیتی بیش از پیش یافت و با توجه به ارزش و جایگاه مهم آتش در آئین دینی ایران باستان، میتوان اهمیت نفت و گاز را در این برهه زمانی تصور کرد.
آریائیان خود را  آیریا   (آریا) می نامیدند که به معنی نجیب و با وفا بود و نام ایران نیز از همین لغت گرفته شده است. ابتدا به شکل  آیران   به معنی سرزمین آریاها که در طول زمان به  اَیران  ، سپس به اِیران   و در نهایت به شکل کنونی  ایران   تبدیل شد. کما اینکه مسکن اصلی و موطن اولیه آریاییان دراوستا (کتاب زرتشتیان)  اَیران وَراجَ   (=ایران ویج) نامیده شده است.
آتش در آئین ساکنان جدید سرزمینی که خود ایران نامیدند، نقش مهمی داشت.  نور   به عنوان یک یاز مظاهر پاکی و روشنایی در مقابل ظلمت قرار می گرفت و نیایش آریاییان در برابر آتش، ستایش اهورامزدا  خداوند یکتا   بود که نور به عنوان یکی از مظاهر آن محسوب می شد. تعدد و تکثر آتش کده هاو آتشگاه ها در سرزمین تحت سکونت آریاییان یکتاپرست نیز دلیل اهمیت این نماد در آیین دینی آنان است.
برپایه چنین باوری، آتش و روشنی ناشی از سوختن گازهایی که به خودی خود از دل زمین بیرون می زد، نقشی ویژه را در امور مذهبی آنها داشت. برای مثال می توان به آتشکده های زرتشتیان در شبه جزیره باکو در شمال ایران اشاره کرد که شعله های گاز طبیعی بر فراز آنها همواره شعله ور بود. همچنین می توان به آتشکده سرمسجد در استان خوزستان اشاره کرد که بنا به تحقیقات مستشرقین منبع سوخت آتش جاودان آن گاز طبیعی بوده است. علاوه بر جایگاه نفت وگاز به عنوان منبع تولید آتش در ادوار باستانی ایران، نقش نفت در سایر امورهمچون اندودکردن وسایل و ابزار، رنگ آمیزی و مصارف درمانی نیز قابل توجه بوده است.
این اهمیت و جایگاه ویژه از نخستین ادوار حضور آریاییان تا استقرار امپراطوری هخامنشی همچنان ادامه داشت و از این پس، نفت در مسائل نظامی نیز مورد استفاده قرار گرفت که به عنوان مثال می توان به وجود گروهی به نام "نفت انداز" و پرتاب گلوله های آتشین نفت در جنگ ها اشاره کرد.

 ( نشریه مشعل وزارت نفت شماره 268 مقاله مستند نفت در سپیده دم تاریخ2  http://www.nioc.org/fpublications/mashal/268/268-9.htm)

 

 

/ 1 نظر / 175 بازدید
امین

با سلام . مجموعه وبلاگ بزرگ بانک اخبار امین در انتظار حضور گرم شماست... لینک های خبری سیاسی ، هنری ، علمی ، اجتماعی ، فرهنگی و ... نظرسنجی های متنوع امکانات گوناگون در زمینه های مختلف و صفحه تجارت الکترونیک (بنرهای درآمدزا) منتظرم.